Nene Hatun, tarihimizin en çetin ve acımasız çatışmalarından biri olan Kafkas Savaşı’nda, özellikle de 1859-1864 yılları arasında süren Dagestan Muhaberesi’nde (savaşı) mücadele etmiştir. Bu dönem, Rus İmparatorluğu’nun Kafkasya’yı tamamen ele geçirme hamlesi ile yerel halkların bağımsızlık ve kimliklerini koruma çabasının en sert çarpıştığı süreçtir.
Nene Hatun, sadece bir asker değil, aynı zamanda Daday (Daghestan) halkının manevi lideri ve stratejik dehasıydı. Rus ordusunun ilerleyişi karşısında, erkeklerin yarısının savaşta şehit düştüğü bir dönemde, kadınları silahlandırıp cepheye yönlendiren isim oldu. Onun en belirgin özelliklerinden biri, taktiksel zekası ve psikolojik savaşı ustaca kullanmasıydı.
Birçok kişi Nene Hatun’u sadece "kadın komutan" olarak tanır, ancak asıl püf nokta onun toplumsal cinsiyet kalıplarını savaş alanında nasıl yıkıp geçmesidir. O dönemde kadınların savaş alanına çıkması neredeyse imkânsız görülürken, Nene Hatun hem kendi halkına hem de düşmanına, cinsiyetin savaş yeteneği ile ilişkisi olmadığını kanıtladı.
Pratik bir gözlem olarak şunu söyleyebilirim: Nene Hatun’u anlamak için sadece "savaşmak" kelimesine odaklanmamalısın. Onun mücadelesi, kültürel bir hayatta kalma savaşıydı. Ruslar, Dagestan halkını asimile etmeyi ve kültürel köklerini koparmayı hedefliyordu. Nene Hatun ise silahla birlikte, geleneksel değerleri, dini kimliği ve bağımsızlık ruhunu da savundu.
Nene Hatun, 1864’te Rus ordusunun son direniş kalesini ele geçirmesi ve kendisi de esir düşmesiyle fiilen sona eren bu savaşın simgesi haline geldi. Ancak efsanesi, sadece bir zafer hikayesi değil, bireysel cesaretin ve toplumsal direncin ne denli yıkıcı ve dönüştürücü olabileceğinin en güçlü kanıtıdır. Onun mirası, Kafkasya tarihinde "imkânsız" görülen direnişin, doğru liderlikle ve kararlılıkla ne kadar uzun sürebileceğini gösterir.
Nene Hatun'un destansı mücadelesini verdiği savaş, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'dır. Bu savaş, halk arasında takvimdeki karşılığı olan Hicri 1293 yılına atfen "93 Harbi" olarak bilinir.
Nene Hatun, 93 Harbi'nin Doğu Cephesi'ndeki en kritik direniş noktalarından biri olan Erzurum savunmasında adını tarihe altın harflerle yazdırmıştır. Özellikle Aziziye Tabyası'nın geri alınması sırasında gösterdiği fedakarlık ve cesaretle tanınır.
1877 yılının Kasım ayında, Erzurum'u ele geçirmek isteyen Rus kuvvetleri, şehri çevreleyen tabyalardan Aziziye Tabyası'nı bir gece baskınıyla işgal etti. Şafak vakti camilerden okunan ezan sesleriyle Rus işgalini öğrenen Erzurum halkı, büyük bir infialle ayaklandı. İşte tam bu noktada Nene Hatun gibi kahramanlar sahneye çıktı.
Bu olayın önemi sadece bir tabyanın geri alınmasından ibaret değildir. Nene Hatun'un hikayesi, 93 Harbi'nin genelindeki büyük toprak kayıpları ve ağır mağlubiyetler düşünüldüğünde, moral ve direnç sembolü haline gelmiştir. Onun şahsında, düşman karşısında gösterilen inatçı ve fedakar direniş ruhu cisimleşmiştir.
Modern tarih yazımında ve milli bilinç inşasında Nene Hatun gibi figürler, ulusal kimlik ve bağımsızlık ruhunun pekiştirilmesi açısından büyük bir rol oynamıştır. Onlar, en zor zamanlarda bile bir milletin toprağına, namusuna ve özgürlüğüne ne denli sahip çıkabileceğinin yaşayan kanıtlarıdır. Yani Nene Hatun'u sadece bir savaşta mücadele etmiş biri olarak değil, bir ulusun direniş ve vatanseverlik ruhunun ölümsüz bir sembolü olarak değerlendirmek gerekir. Bu, bana göre, onun mirasını doğru anlamanın anahtarıdır.