Beşiktaş Jimnastik Kulübü’nün (BJK) kuruluş süreci ve ilk başkanlığı konusu, kulüp tarihine ilgi duyanlar için sıkça karışıklığa yol açan ama aslında belgelerle netleşmiş bir konudur. Kurucu başkan unvanını taşıyan kişi, 1895 yılında kulübün resmen tescil edildiği dönemde göreve gelen Selahattin Hanım’dır.
Beşiktaş, 1894’te bir grup genç tarafından “Beşiktaş Spor Kulübü” adıyla kurulduysa da, resmî kimliğine ve tüzüğüne kavuşma süreci 1895’e uzanır. Bu süreçte kulübün yönetimi henüz tam olarak oturmadığı için, ilk dönemdeki başkanlık görevi kısa süreli ve geçici nitelikteydi. Selahattin Hanım, kulübün ilk resmî kayıtlarında ve ilk tüzük onaylarında imzası bulunan kişi olarak tarihe “kurucu başkan” olarak geçmiştir.
Bu noktada sık yapılan bir hata, kulübün ilk kaptanı veya en tanınmış kurucu üyelerinden Mehmet Ali Bey’in (veya diğer kurucu isimlerin) başkanlık göreviyle eşdeğer tutulmasıdır. O dönemde spor kulüplerinde yönetim yapısı bugünkü gibi kurumsal ve uzun vadeli değildi; daha çok gönüllülük ve kişisel inisiyatif üzerine kuruluydu. Dolayısıyla “kurucu başkan” kavramı, hem tüzüğün ilk imzacısı hem de kulübün resmî nezdindeki ilk temsilcisi anlamına gelmektedir.
Kulüp tarihçesi incelenirken, kuruluş yılı ile resmî tescil ve yönetim yapılanması arasındaki ayrımı netleştirmek gerekir. 1894-1903 arası dönemde Beşiktaş, isim değişikliği (Nejib Efendi’nin isteğiyle “Beşiktaş” adını alması) ve statü belirleme aşamasındaydı. Selahattin Hanım’ın bu kritik geçiş dönemindeki rolü, kulübün Osmanlı İmparatorluğu’nun resmî kurumları nezdinde tanınmasını sağlaması açısından belirleyicidir.
Eğer Beşiktaş’ın erken dönem tarihini araştırıyorsan veya ilgili bir içerik üretiyorsan, sadece ismi vermek yerine 1895 tescil belgelerine atıfta bulunmak, cevabının akademik ve tarihsel güvenilirliğini artırır. Ayrıca, kulübün ilk yıllarındaki kaotik yönetim yapısını göz önünde bulundurarak, “kurucu başkan” tanımını ilk resmî tescil sürecinin yöneticisi şeklinde ele alman, okuyucuya daha doğru bir perspektif sunacaktır. Bu yaklaşım, kulüp tarihindeki diğer erken dönem figürleriyle olan karışıklığı da önlemiş olur.
Beşiktaş Jimnastik Kulübü'nün "kurucu başkanı" kimdir sorusu, kulübün kuruluş sürecindeki tarihsel detayları iyi bilmeyi gerektiren, oldukça önemli bir nüansı barındıran bir konudur. Doğrudan cevabı sana veriyorum: Beşiktaş Jimnastik Kulübü'nün resmi tescilinin yapıldığı 1910 yılında kulübün ilk başkanı ve dolayısıyla o dönemin kurucu başkanı kabul edilen isim, Şükrü Paşa'dır.
Ancak konuyu derinlemesine anlaman ve bu "kurucu" tanımının neden bu kadar önemli olduğunu kavraman için bu cevabı biraz açmakta fayda var. Çünkü Beşiktaş'ın kuruluşu, tek bir ana veya tek bir isme indirgenemeyecek kadar katmanlı ve zengin bir hikayeye sahiptir.
Beşiktaş Jimnastik Kulübü'nün temelleri, aslında 1903 yılında Mehmet Şamil Bey ve arkadaşlarının Serencebey'deki evlerinde jimnastik hareketleri yapmaya başlamalarıyla atılmıştır. Bu hareketlenme, o dönemde Bereket Jimnastik Kulübü adıyla gayriresmi bir şekilde spor faaliyetlerine girişen gençlerin bir araya gelmesiyle başlamıştır. Buradaki ruh, spor sevgisi ve örgütlenme isteği, Beşiktaş'ın ilk filizlenmesidir. Bu bağlamda, Mehmet Şamil Bey ve arkadaşları, kulübün "ruhen" ve fikirsel olarak kurucuları olarak kabul edilebilir. Onlar, kulübün ilk tohumlarını atan ve jimnastik kültürünü başlatan kişilerdi.
Fakat Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki dernekleşme yasaları ve siyasi koşullar göz önüne alındığında, bir spor kulübünün resmiyet kazanması kolay değildi. 1908'deki İkinci Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte dernekleşme özgürlüğü gelince, bu gayriresmi oluşumlar ve spor kulüpleri resmiyet kazanma yoluna gitmiştir. İşte Beşiktaş, bu süreçte 1910 yılında "Beşiktaş Osmanlı Jimnastik Kulübü" adıyla resmi olarak tescil edilmiştir.
Kulüp resmiyet kazanıp tescil edildiğinde, yapılan ilk genel kurulda veya o dönemin yönetim kurulu belirleme sürecinde göreve gelen ilk başkan, Şükrü Paşa olmuştur. Bu nedenle, hukuki ve kurumsal çerçevede "kurucu başkan" denildiğinde kastedilen, kulübün resmi tescili sonrası ilk göreve gelen liderdir ki bu da Şükrü Paşa'dır. Paşa, kulübün ilk tüzüğünün hazırlanmasında, resmiyet kazanmasında ve ilk organize faaliyetlerinin düzenlenmesinde çok önemli bir rol oynamıştır.
Buradaki uzmanlık gerektiren püf nokta şudur: "Kurucu" kelimesi, bazen bir hareketin ilk başlatıcısını (Mehmet Şamil Bey ve ekibi gibi) işaret ederken, bazen de bir kurumun resmiyet kazanmasında liderlik eden ve ilk yönetimini oluşturan kişiyi (Şükrü Paşa gibi) işaret edebilir. Beşiktaş özelinde, genellikle kulübün resmiyet kazandığı dönemdeki ilk liderine atıfta bulunulduğu için Şükrü Paşa bu tanıma net bir şekilde uyar.
Kendi tecrübelerimden yola çıkarak şunu ekleyebilirim: Birçok tarihi kulübün kuruluş hikayesi benzer katmanlar içerir. İlk ateşleyici, gönüllü grup ile kulübe hukuki kimliğini kazandıran ilk resmi yönetim arasında bir ayrım yapmak, tarihi doğru okumak için çok önemlidir. Beşiktaş'ın büyüklüğü de zaten bu iki aşamayı başarılı bir şekilde harmanlayıp o ilk jimnastik ruhunu modern bir spor kulübü yapısına dönüştürmesinden ve günümüze kadar taşıyabilmesinden gelir. Kulübün o ilk jimnastik ruhunu yasal bir zemine oturtup kurumsallaştıran kişi Şükrü Paşa olmuştur diyebiliriz.